Bolalarda O‘RVI: belgilari va davolash usullari
5 daqiqa
O‘RVI (o‘tkir respirator virusli infeksiyalar) — bu viruslar qo‘zg‘atadigan va asosan o‘tkir shaklda kechadigan nafas yo‘llari kasalliklari guruhidir. Pediatrlar kuzatuviga ko‘ra, O‘RVI ota-onalarning bola bilan shifokorga murojaat qilishidagi eng ko‘p uchraydigan sabablardan biridir¹. Nafas yo‘llari infeksiyalari barcha yoshdagi bolalarda uchraydi, biroq kasallanish eng yuqori darajada hayotining ilk uch yili ichidagi bolalar va boshlang‘ich sinf o‘quvchilari orasida qayd etiladi.
Bolalarda O‘RVI ning kelib chiqishi
Bolalarda O‘RVI sababi — turli respirator viruslar bilan zararlanish. Eng ko‘p uchraydiganlari:
- rinoviruslar;
- adenoviruslar;
- gripp va paragripp viruslari.
Kasallik qo‘zg‘atuvchi virus tashqi muhitdan bolaning nafas yo‘llari shilliq qavatiga tushadi — masalan, yonida kasal odam aksirib yoki yo‘talib yuborganda. Halqum va burun shilliq qavati hujayralarida viruslar ko‘payadi va yallig‘lanish chaqiradi. Bu esa bolada burun oqishi, yo‘tal, aksirish va tomoq og‘rig‘i bilan namoyon bo‘ladi.
Viruslarning organizmda ko‘payishi va tarqalishi intoksikatsiya hamda allergik reaksiyalarni keltirib chiqaradi. Ular tana haroratining ko‘tarilishi, holsizlik va shilliq qavatlarning shishishi bilan namoyon bo‘ladi.
Bolalarda O‘RVI belgilari
Bolada O‘RVI ning ilk belgilari, odatda, quyidagicha bo‘ladi:
- bola kamroq yuguradi, tinchroq bo‘ladi, sokin o‘yinlar bilan shug‘ullanadi;
- o‘zini noxush his qilayotganini, tanasida og‘riq borligini aytadi;
- yonoqlarida qizarish, ko‘zlarida yaltirash paydo bo‘ladi — bu tana harorati ko‘tarilishining belgisi;
- ishtahasi pasayadi, yoqtirgan ovqatidan bosh tortadi.
Kasallikning bu bosqichi inkubatsiya davri deb ataladi — bu davrda virus burun va tomoq shilliq qavatining yuzaki hujayralarini egallab, ularda ko‘paya boshlaydi. Keyin O‘RVI ning asosiy bosqichi boshlanadi, bunda ma’lum bir virusga xos alomatlar paydo bo‘ladi.
Bolada O‘RVI alomatlari
O‘RVI ning klinik ko‘rinishi umumiy xususiyatlarga ega, shu bilan birga turli viruslar turlicha alomatlarni keltirib chiqaradi.
Viruslar chaqiradigan o‘tkir respirator infeksiyalarning umumiy belgilari:
- tana haroratining 37 darajadan yuqori bo‘lishi (bundan keyin — Selsiy bo‘yicha);
- holsizlik, zaiflik, ishtahaning yo‘qligi;
- bosh og‘rig‘i;
- burun oqishi, yo‘tal, tomoq og‘rig‘i.
Turli respirator viruslar nafas yo‘llarining turli qismlarini zararlagani uchun har bir kasallikning o‘ziga xos alomatlaribo‘ladi — eng xarakterli belgilar quyidagi jadvalda keltirilgan. Shu belgilarga qarab pediatr qo‘shimcha tekshiruvsiz ham to‘g‘ri tashxis qo‘yishi mumkin.
|
Kasallik |
Farqlovchi alomatlar |
|
Paragripp |
Tana harorati 38 darajadan yuqori emas, yengil holsizlik, zaiflik. Ovoz bo‘g‘ilishi, to‘sh ortida tirnashish hissi. Qaytalanuvchi quruq yo‘tal, shilliq-yiringli burun oqishi. 5 yoshgacha bo‘lgan bolalarda soxta krup paydo bo‘lishi mumkin — hiqildoq shishi sabab bo‘g‘ilish xuruji. |
|
Gripp |
Tana harorati 38 darajadan yuqori, kuchli holsizlik, lohaslik. Bosh og‘rig‘i, yorug‘likka sezgirlik. Burun bitishi, o‘rtacha darajadagi tomoq og‘rig‘i. Yo‘tal, ko‘krak qafasida siqilish hissi. 1–2 yoshli bolalarda gripp pnevmoniya va meningit kabi og‘ir asoratlarni chaqirishi mumkin2. |
|
Adenovirus infeksiyasi |
Tana harorati 38 darajagacha, o‘rtacha holsizlik, zaiflik. Burundan mo‘l-ko‘l suyuq ajralma kelishi, kuchli nam yo‘tal. Tomoq og‘rig‘i yaqqol, ko‘z kon’yunktivasining qizarishi va shishi. Kasallik 2 haftagacha davom etadi, to‘lqinsimon kechishga moyil. |
|
Respirator-sinsitial infeksiya |
Nisbatan yengil kechadi, tana harorati 37–37,5 daraja, umumiy holsizlik deyarli bo‘lmaydi. Yengil burun oqishi, biroz quruq yo‘tal. Bir yoshli bolalarda bu infeksiya ko‘proq bronxlarni zararlaydi — qalin balg‘amli yo‘tal, nafas qisishi va bo‘g‘ilish xurujlari. |
O‘RVI bo‘lgan bola o‘rtacha 5–7 kun yuqumli bo‘ladi, bu davrda u faol yo‘taladi va aksiradi. Shu vaqt mobaynida O‘RVI bilan kasallangan bolalarga uyda qolish tavsiya etiladi — bu jamoadagi boshqa bolalarga yuqtirmaslik, tezroq sog‘ayish va asoratlardan saqlanishga yordam beradi.
Nega bolalar O‘RVI bilan tez-tez kasallanadi
Bolalar uchun O‘RVI ning tez-tez uchrashi — ayniqsa ilk yillardagi bolalar uchun — odatiy hol. Bola tug‘ilganda uning immuniteti deyarli oq varaq kabi bo‘ladi: organizm hali turli infeksiyalarga qarshi himoya hosil qilib ulgurmagan bo‘ladi. Chaqaloq qonida faqat ona qonidan va ona suti orqali o‘tgan antitanachalar bo‘ladi, biroq ular hayotining birinchi yili oxirigacha yoki emizish keyinroq yoshgacha davom etsa, undan ham kechroq yo‘qoladi. Shuning uchun bolaning virus yoki bakteriya bilan har bir yangi kontakti kasallikka olib keladi.
Kasallik qo‘zg‘atuvchi mikroorganizmlar immun tizimini tegishli antitanachalar ishlab chiqarishga majbur qiladi, keyinchalik bola tanish infeksiyani qayta boshdan kechirmaydi yoki uni birinchi marta kasallangandagidan ancha yengil o‘tkazadi. Bola bolalar jamoasiga borganda doimiy ravishda yangi infeksiyalar bilan “tanishadi”, shu sabab maktabgacha va boshlang‘ich maktab yoshidagi bolalar tez-tez kasallanadi. 5–8 yoshgacha bo‘lgan bola uchun yiliga O‘RVI ning ruxsat etilgan soni — 8 martagacha.
Lekin bu boladagi shamollashlarga e’tiborsiz qarash mumkin degani emas. Agar respirator infeksiyalar soni bir yilda 10–12 epizodga yetadigan bo‘lsa, bunga jiddiy yondashish va sababini aniqlash uchun albatta shifokor bilan maslahatlashish kerak. Tez-tez va uzoq davom etadigan respirator infeksiyalar immunitetning to‘g‘ri shakllanishiga to‘sqinlik qiladi, surunkali gaymorit, otit, tonzillit rivojlanishiga olib kelishi mumkin. Bola tez-tez kasallanishi mumkin, ammo u tez sog‘ayib ketishi kerak. Bunga erishish uchun O‘RVI ni o‘z vaqtida va to‘g‘ri davolash zarur.
O‘RVI diagnostikasi
O‘RVI tashxisini pediatr qo‘yadi, odatda buning uchun sog‘liq haqidagi shikoyatlarni aniqlash va oddiy ko‘rik yetarli bo‘ladi. Shifokor bolaning yuragi va o‘pkasini eshitadi, qornini paypaslaydi, quyidagilarga e’tibor beradi:
- tana harorati;
- teri va shilliq qavatlar holati;
- burun orqali nafas olish.
Ko‘rik natijalariga ko‘ra pediatr tashxisni aniqlashtirish, asoratga gumon bo‘lganda yoki zararlanish keng bo‘lganda — masalan, infeksiya allaqachon nafas tizimining pastki qismlariga tarqala boshlagan bo‘lsa — chuqurlashtirilgan tekshiruv tayinlashi mumkin. Qo‘shimcha tekshiruvlar ro‘yxatiga quyidagilar kirishi mumkin:
- umumiy klinik qon va siydik tahlili;
- virusni aniqlash uchun burun-halqumdan olingan surtmaning PZR tadqiqoti;
- halqumdan olingan surtma va balg‘amning mikroskopik hamda bakteriologik tekshiruvi;
- o‘pkaning rentgenografiyasi;
- elektrokardiografiya.
Boladagi O‘RVI ni nima bilan davolash kerak
O‘RVI ni bolaga ham pediatr shifokor ko‘rik va tekshiruvdan so‘ng belgilaydi. Klinik standartlarga ko‘ra, davolash sxemasi quyidagi bandlarni o‘z ichiga oladi³:
- holatni yengillashtiradigan dori bo‘lmagan usullar;
- O‘RVI sababiga ta’sir qiluvchi dori vositalari;
- simptomatik vositalar.
Dorisiz davolash usullari bolaga kasallikni yengilroq o‘tkazishga yordam beradi:
- yotoq rejimi;
- yetarli miqdorda suyuqlik — klyukva yoki brusnika morsi, iliq suv;
- oson hazm bo‘ladigan ovqat — O‘RVI ning o‘tkir davrida sho‘rvalar, bug‘da pishirilgan baliq va go‘sht kotletlari, qaynatilgan tovuq va baliq asosiy ovqat bo‘lishi mumkin;
- xonada toza va namlangan havo;
- tanani xona haroratidagi suv bilan artish.
Kasallik sababiga ta’sir qiluvchi etiologik davolash sifatida pediatrlar, masalan, Ergoferon kabi virusga qarshi preparatni buyuradilar. Dori 6 oydan boshlab bolalarda qo‘llashga ruxsat etilgan, shuning uchun u oilada bir vaqtning o‘zida turli yoshdagi bir nechta bola kasallangan holatda ham qulay hisoblanadi. Ushbu vosita kattalar uchun ham tavsiya etiladi, shu sabab shamollash mavsumida butun oila uchun maqbul yechim bo‘la oladi.
Ergoferon bir vaqtning o‘zida to‘rt vazifani bajaradi:
- O‘RVI ni keltirib chiqaradigan viruslarga qarshi kurashadi;
- organizmga yallig‘lanish bilan kurashishda yordam beradi;
- bolaning immunitetini faollashtiradi;
- yallig‘lanish fonida shilliq qavatlar shishini kamaytiradi.
Shunday qilib, Ergoferon nafaqat O‘RVI sababiga, balki kasallik belgilariga ham qarshi kurashadi. Dorini shamollashning ilk belgilaridan boshlab qabul qilish kerak. Qabul qilish sxemasi qo‘llash bo‘yicha yo‘riqnoma ga muvofiq:
- birinchi kun — ilk ikki soatda har 30 daqiqada 1 tabletkadan, so‘ng teng oraliqda 3 marta 1 tabletkadan, jami kuniga 8 tabletka;
- davolashning keyingi kunlari — kuniga 3 marta 1 tabletkadan.
Ergoferon to‘liq sog‘ayib ketgungacha qabul qilinadi, o‘rtacha buning uchun 5–7 kun kerak bo‘ladi. Preparatning qulay shakli bor — suv ichib yuborishni talab qilmaydigan so‘riladigan tabletkalar. Hali tabletkani so‘rib icha olmaydigan bolalar uchun preparatni bir osh qoshiq suvda eritib, ichirish mumkin.
Ergoferon ni bolalarda O‘RVI davolash uchun boshqa dori vositalari bilan, masalan, quyidagi simptomatik vositalar bilan birga qo‘llash mumkin:
- burun oqishiga qarshi tomchilar va spreylar;
- tomoq og‘rig‘iga qarshi pastilkalar va spreylar;
- isitma tushiruvchi preparatlar.
Kombinatsiyalangan yondashuv bolani O‘RVI dan davolashga yordam beradi (o‘rtacha buning uchun 5–7 kun kerak bo‘lishi mumkin), uni bog‘cha yoki maktabga qaytarish, asoratlar rivojlanishi va organizmda surunkali infeksiya o‘choqlari shakllanishining oldini olish imkonini beradi.
Adabiyotlar ro‘yxati
12022-yilda Rossiya Federatsiyasida aholi sanitariya-epidemiologik farovonligining holati to‘g‘risida: Davlat ma’ruzasi. M.: Iste’molchilar huquqlarini himoya qilish va inson farovonligi sohasida nazorat bo‘yicha Federal xizmat, 2023. 368 bet. (murojaat qilingan sana: 23.08.2023).
2Bolalardagi o‘tkir respirator virusli infeksiya (O‘RVI). Klinik tavsiyalar. 2022. (murojaat qilingan sana: 23.08.2023).
3Yuqumli kasalliklar: milliy qo‘llanma / N. D. Yushchuk va Yu. Ya. Vengerov tahriri ostida. M.: GEOTAR-Media, 2021. DOI: 10.33029/9704-6122-8-INB-2021-1-1104.
